Zelfmoord bij falend management:

Zelfmoord bij falend management: de lessen van Arthur Gotlieb

Precies een jaar geleden pleegde Arthur Gotlieb zelfmoord vanwege situaties op zijn werk. Wat kunnen we leren van zijn verhaal?

Een jaar geleden, op 22 januari 2014, maakte Arthur Gotlieb (50), senior beleidsmedewerker van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), een eind aan zijn leven. In een bezwaarschrift van zeshonderd pagina’s tegen zijn beoordeling geeft hij aan hoe hij lijdt onder gebrek aan integriteit van het management, de non-respons van het management op zijn overbelasting, uitputting, tegenwerking, vernedering, verwaarlozing en buitensluiting. Zijn relaas is door de journalisten Joep Dohmen en Jeroen Wester bewerkt tot het boek Operatie ‘werk Arthur de deur uit’.

Volgens een schatting van TNO (2005) plegen ongeveer tweehonderd mensen per jaar zelfmoord door slechte omstandigheden op het werk (pesten, intimidatie, verwaarlozend management). Bekend zijn de ruim dertig werknemers van France Telecom (nu Orange) die in 2008/2009 zelfmoord pleegden vanwege ‘brutal management’ van de topman. Begin 2014 was er een zelfmoordgolf van tien medewerkers. Ook de zelfmoord van Carsten Scholten (49), CEO van Swisscom, wordt toegeschreven aan totale overbelasting, pesten en onbeschofte behandeling van de pas aangetreden president-commissaris.

Zelfmoord bij falend management: de lessen van Arthur Gotlieb

Wat doe je als werknemer als je wordt geconfronteerd met werkomstandigheden die mensen de dood in drijven?

Een voor de hand liggende reactie is om de schuld bij de zelfmoordenaar te leggen. Als je zoiets doet, moet er wel een steekje los zijn, is dan de redenering. Je baas kan nog zo vervelend zijn, maar dat hoeft niet noodzakelijk tot zo’n radicale daad te leiden. Je kunt je schouders erover ophalen, je ziek melden, hulp zoeken of ontslag nemen. Leuk is het niet, misschien ook wel onrechtvaardig, maar je hoeft jezelf niet van het leven te benemen.

Zo’n reactie miskent wat het werk met mensen kan doen, het verzet tegen onrechtvaardige behandeling en laat de organisatie waar dit soort dingen gebeuren buiten schot.

De socioloog Emiel Durkheim constateerde al in 1897 dat zo’n ultieme persoonlijke daad als zelfmoord gezien kan worden als iets dat is verbonden met een bepaalde collectiviteit: binnen groepen waar mensen worstelen met de waarden en normen, wordt aanzienlijk meer zelfmoord gepleegd dan bij groepen die sociale samenhang vertonen.

Nu kun je als individuele werknemer meestal niet veel doen aan de stijl van management of de manier waarop mensen in een organisatie met elkaar omgaan. Toch zijn er wel een paar richtlijnen te geven om het soort tragische zelfmoorden als die van Arthur Gotlieb te voorkomen.

Je kunt je afvagen hoe je als collega een invulling geeft aan solidariteit. Uit het boek van Arthur Gotlieb blijkt duidelijk dat de HR-afdeling het heeft laten afweten en er alleen was voor het management. Andere collega’s hebben wel steun gegeven in de zin dat ze op schrift hebben gezet dat Arthur een goede collega was. Het zou wel kunnen dat hij toch, ook in het werk, te eenzaam is geworden, mede omdat hij zich terugtrok. Advies voor collega’s:

  • Houd contact, ook met een medewerker die burn-outklachten heeft en zich terugtrekt.
  • Stuur zelf een bloemetje of een kaartje bij ziekte.
  • Bied aan een collega te ondersteunen bij re-integratie.
  • Praat over wat dwars zit, spreek je zorg uit en ga mee naar de bedrijfsarts.
  • Dring aan op andere aanpak van het herstel dan rust.
  • Dring erop aan dat de collega hulp zoekt, of het nu therapie is of coaching.

Zelfreflectie bij de organisatie

Hier hoeft het natuurlijk niet bij te blijven. In een besluit tot zelfmoord van een medewerker ligt altijd de handtekening van de organisatie. Iedere suïcide en dreigende suïcide zou tot zelfonderzoek van de organisatie moeten leiden. De vragen die gesteld kunnen worden zijn:

  • Wat zijn onze waarden?
  • Hoe dragen we ze uit?
  • Houden we ons aan die waarden?
  • Wat betekenen onze waarden voor de mensen die erbij werken?
  • Zorgen we daarnaast voor integriteitstrainingen voor leidinggevenden?

Zelfonderzoek bedrijfsarts

Ook voor de bedrijfsarts vallen er naar aanleiding van de zelfmoord van Arthur Gotlieb richtlijnen te geven over wat je kunt doen. De eerste bedrijfsarts schurkte te dicht tegen het management aan, volgens de broer van Arthur Gotlieb (telefonische mededeling). De laatste bedrijfsarts van Gotlieb heeft wel steun geboden door de problemen te onderkennen, maar zocht niet naar een oplossing. De oplossing ‘Rust en opladen’ is een slecht advies, zeker voor een piekerende medewerker. Wat wel te doen?

  • Neem kennis van signalen die wijzen op zelfdoding: paniek, terugtrekgedrag, gevoel klem te zitten, gevoel van waardeloosheid, schaamte, isolement, gekrenkte woede, ernstige werkstressuitlokkers zoals dreigend ontslag, gepasseerd voor promotie, negatieve beoordeling, gedwongen verhuizing, geen passende reactie van leidinggevende op signalen van overbelasting, pesten en seksuele intimidatie,
  • Neem contact op met de huisarts. In het geval van Arthur Gotlieb had de huisarts al drie jaar antidepressiva voorgeschreven vanwege stress op het werk en slaapproblemen. Bespreek bij ernstige signalen een verwijzing naar de crisisdienst en eventuele opname of ambulante hulp.
  • Betrek naasten, de partner of familie. Neem contact op met de werkgever, verwijs naar mediation, coach of psychotherapeut, maar zorg dat er perspectief is op een oplossing. Geen uitweg meer zien is dé oorzaak voor suïcide.
  • School je bij. Neem kennis van de Multidisciplinaire richtlijn Diagnostiek en Behandeling van Suïcidaal gedrag.

Na de dood van Arthur Gotlieb is er een onderzoek ingesteld. De top van de NZa, die zich door de farmaceutische industrie op reisjes had laten trakteren, is afgetreden en ook de directeur van de afdeling Cure en de unitmanager zijn ontslagen. Opvallend is dat er geen consequenties zijn geweest voor de HR-afdeling.

Het boek van Arthur Gotlieb is meer dan een treurig relaas. Met een mengsel van humor en verbittering vertelt hij over de morele teloorgang van de NZa en zijn eigen ondergang. De belangrijkste lessen zijn: wees integer, toon begrip en betrokkenheid. Bij berichten over loonoffers en ontslagen, zoals deze week over V&D, een actuele boodschap.

Interim Plus biedt met haar methode “Burn-out Prevention” bedrijven een oplossing in het voorkomen dat mensen uitvallen door een Burn-out. In een vrijblijvend gesprek leggen wij graag onze methode aan u uit. Voorkom dat een werknemer gemiddeld 189 dagen uitvalt door een Burn-out.